Fort 44 "Tonie"

Zespół fortu nr 44 “TONIE”, ul. Pękowicka (Kraków-Pękowice).

1. fort nr 44 “TONIE” (GHW 44 “Tonie”) – fort opancerzony o funkcji dalekiej i bliskiej obrony, powstały w wyniku zasadniczej przebudowy jednowałowego fortu artyleryjskiego.

Narys asymetryczny siedmioboczny, wychodzący z narysu bastionu. Fosa obwodowa klasyczna. W fosie na styku czół kaponiera grodzowa podwójna, wieloboczna, betonowa z płaszczem ziemnym, jednokondygnacyjna, wnętrza sklepione; na styku czół z barkami dwie kaponiery pojedyncze, wieloboczne, betonowe z płaszczami ziemnymi, jednokondygnacyjne, wnętrza sklepione; w partii szyjowej na załamaniu narysu kaponiera podwójna, prostopadłościenna z łukowatą ścianą od strony przeciwstoku, betonowa z płaszczem ziemnym, jednokondygnacyjna, wnętrze sklepione. Obwodowy wał ziemny o profilu dla piechoty. W linii wału: 1/ na lewym (zach.) barku (na koszarach) tradytor dla 4 dział za tarczami pancernymi, z kopułą pancerną (pancerze wysadzone, niezachowane), rzut wieloboczny nieregularny zbliżony do trapezu, jednokondygnacyjny ze schodami w dół do koszar, betonowo-stalobetonowy; 2, 3/ na styku czół i barków dwie baterie pancerne, każda dla 2 artyleryjskich wysuwalno-obrotowych wież pancernych i jednej obserwacyjnej (pancerze zachowane w różnym stopniu kompletności), o rzutach nieregularnych wychodzących z prostokąta, jednokondygnacyjne, kamienno-stalobetonowe z udziałem cegły; 4/ na styku czół: schron pogotowia piechoty z kopułą obserwacyjno-bojową (wysadzoną), rzut zbliżony do prostokąta, jednokondygnacyjny ze schodami do poterny, kamienno-stalobetonowy z udziałem cegły; 5/ na prawym (wsch.) barku poprzecznica ziemna ze schronem betonowym, sklepionym. W centrum założenia: 1/ bateria dalekiej obrony: wał ziemny, trzy poprzecznice ze schronami (środkowy skomunikowany z poterną) jednokondygnacyjnymi, kamienno-stalobetonowymi; 2/ schron główny na rzucie zbliżonym do prostokąta, jednokondygnacyjny, betonowy z udziałem cegły, z płaszczem ziemnym z trzech stron, wnętrza sklepione. W szyi blok schronowo-koszarowy, na rzucie prostokąta z występem kazamaty obrony szyi na prawym (wsch.) skrzydle, jednokondygnacyjny, betonowy z wypełnieniami ceglanymi w elewacji (kazamata betonowa), wsunięty w ziemny masyw fortu, z w/w tradytorem nadstawionym na lewym skrzydle.

Dzieło o wyjątkowo wielkich wartościach ze względu na nawarstwienia modernizacji z użyciem pancerza na założenie fortu artyleryjskiego oraz ze względu stopień zachowania wyjątkowo rzadkich elementów pancernych (m.in. jedyne pancerne wieże wysuwalno-obrotowe w Europie środkowej, jedyna austriacka kopuła pancerna na pn. od Włoch). 1879 fort półstały, 1881-84 całkowicie przebudowany na fort artyleryjski, 1902-08 przebudowany na opancerzony (m.in. wzmocnienia konstrukcyjne, kasacja większości poprzecznic, zmiana profilu wału, wbudowanie bloków baterii panc., schronu pogotowia, tradytora), 1914, 1939 bezpośredni udział w obronie Krakowa, 1945 fragmentaryczne wysadzenia w powietrze i rozbiórki,

2. Okopy – pięć obiektów: krótkie, pozałamywane odcinki rozmieszczone na przedstoku wokół fortu, ziemne, odziane płytami żelbetowymi. 1956-57: wykonane dla ochrony wojskowego składu amunicji w forcie. Na przedstoku w pobliżach załamań narysu oraz przy dojeździe do fortu